پریودنتیت یک بیماری التهابی مزمن لثه و بافتهای نگهدارندهی دندان است که با از دست رفتن اتصال بافتی (Attachment Loss) و کاهش حمایت استخوانی اطراف دندان همراه است. برخلاف تصور رایج، پریودنتیت صرفاً «التهاب شدید لثه» نیست؛ ویژگی تعیینکنندهی آن، آسیب به ساختارهایی است که دندان را در جای خود نگه میدارند ، نه فقط قرمزی یا تورم لثه.
پریودنتیت چیست و چه تفاوتی با ژنژیویت دارد؟
پیش از پریودنتیت، اغلب یک مرحلهی زودتر به نام ژنژیویت رخ میدهد: التهاب لثه ناشی از تجمع پلاک میکروبی، بدون آسیب دائمی به بافت نگهدارنده. نکتهی مهم این است که ژنژیویت با کنترل مناسب پلاک، کاملاً برگشتپذیر است.
اما وقتی پاسخ التهابی بدن به بیوفیلم میکروبی ادامه پیدا کند و به رباط پریودنتال و استخوان آلوئولار برسد، بیماری وارد مرحلهی پریودنتیت میشود. تفاوت اصلی و تعیینکنندهی این دو، وجود یا نبود از دست رفتن اتصال (Attachment Loss) پایدار است، نه صرفاً میزان قرمزی یا تورم لثه. به همین دلیل دو لثهی ظاهراً مشابه از نظر التهاب میتوانند وضعیت پریودنتال کاملاً متفاوتی داشته باشند.
| ویژگی | ژنژیویت | پریودنتیت |
|---|---|---|
| التهاب لثه | دارد | معمولاً دارد |
| Attachment Loss | ندارد | معیار تعریفکننده |
| تحلیل استخوان | ندارد | ممکن است داشته باشد |
| پاکت پریودنتال واقعی | ندارد | ممکن است داشته باشد |
| لقی دندان | ندارد | در مراحل پیشرفتهتر ممکن است |
| برگشتپذیری | کاملاً برگشتپذیر با بهداشت دهان | بافت ازدسترفته معمولاً بازنمیگردد؛ هدف، توقف پیشرفت است |
بیماری چگونه از التهاب به تخریب بافت میرسد؟

مسیر کلی اینگونه توصیف میشود: تجمع بیوفیلم میکروبی روی سطح دندان، پاسخ التهابی سیستم ایمنی بدن به این بیوفیلم، و در ادامه ، در صورت تداوم این پاسخ التهابی ، تخریب تدریجی بافت پریودنتال که به از دست رفتن اتصال و تحلیل استخوان منجر میشود.
مهم است بدانید این مسیر برای همهی افراد یکسان و با سرعت ثابت پیش نمیرود. عواملی مانند سیگار کشیدن، دیابت با کنترل ضعیف، سابقهی قبلی بیماری لثه و برخی زمینههای ژنتیکی/میزبانی میتوانند باعث شوند دو نفر با میزان پلاک مشابه، شدت و سرعت پیشرفت بیماری کاملاً متفاوتی را تجربه کنند.
دیدگاه دکتر علی خباززاده درباره پریودنتیت
در معاینه بیمارانی که با علائم بیماری لثه مراجعه میکنند، یکی از نکاتی که همیشه بر آن تأکید دارم این است که شدت پریودنتیت را نمیتوان فقط از روی ظاهر لثه یا میزان خونریزی لثه تشخیص داد. گاهی بیماری با علائم ظاهری محدود پیش میرود و در مقابل، ممکن است التهاب و خونریزی لثه بدون وجود آسیب جدی به بافتهای نگهدارنده دندان دیده شود. به همین دلیل، بررسی عمق پاکتهای پریودنتال، خونریزی هنگام پروبینگ، سطح اتصال، میزان لقی دندان و در صورت نیاز تصاویر رادیوگرافی، برای تشخیص دقیق و تعیین وضعیت بافتهای نگهدارنده اهمیت دارد.
نکته مهم دیگر این است که پریودنتیت را نباید صرفاً با لق شدن دندان یا از دست رفتن استخوان برابر دانست. هدف درمان، کنترل التهاب و عوامل خطر، جلوگیری از پیشرفت بیماری و حفظ دندانهای قابل نگهداری است و پس از درمان نیز مراقبتهای دورهای نقش مهمی در پایداری نتیجه دارند. بنابراین اگر خونریزی مکرر لثه، تورم، بوی بد دهان یا لقی دندان دارید، بهتر است علت آن با معاینه تخصصی مشخص شود و تصمیمگیری درباره Stage، Grade و روش درمان بر اساس شرایط واقعی دهان و دندان انجام گیرد.
دکتر علی خباززاده، دندانپزشک در مشهد
علائم پریودنتیت چیست؟
علائم را میتوان در سه دسته بررسی کرد:
نشانههای قابل مشاهده در لثه: قرمزی، تورم، خونریزی، و تغییر در قوام یا کانتور طبیعی لثه.
یافتههای پریودنتال: پاکتهای پریودنتال، از دست رفتن اتصال، عقبرفتن لثه در برخی نواحی، لقی دندان، درگیری فورکیشن در دندانهای چندریشهای، و جابهجایی یا ایجاد فاصله بین دندانها.
علائمی که بیمار گزارش میکند: بوی بد دهان مداوم، خونریزی هنگام مسواکزدن یا نخدندانکشیدن، ناراحتی یا حساسیت لثه، و در موارد پیشرفتهتر، دشواری در جویدن.
نکتهای که کمتر به آن توجه میشود این است: پریودنتیت میتواند با علائم محدود یا حتی بدون درد قابلتوجه پیشرفت کند. نبود درد بهتنهایی نمیتواند وجود بیماری را رد کند؛ به همین دلیل معاینهی دورهای دندانپزشکی ، حتی در غیاب علامت آزاردهنده اهمیت دارد.
پاکت لثه، از دست رفتن اتصال و تحلیل استخوان یعنی چه؟

این سه مفهوم اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند، در حالی که هرکدام چیز متفاوتی را نشان میدهند:
پاکت پریودنتال فاصلهای است که با پروب پریودنتال بین لبهی لثه تا کف شیار یا پاکت اندازهگیری میشود. عمق بیش از حد طبیعی میتواند نشانهی درگیری پریودنتال باشد، اما عدد عمق پاکت بهتنهایی معادل شدت یا فعالبودن بیماری نیست ، باید در کنار خونریزی هنگام پروبینگ و سایر یافتهها تفسیر شود؛ گاهی تورم موقت لثه هم میتواند عمق پاکت را افزایش دهد بدون آنکه لزوماً اتصال واقعی از دست رفته باشد.
از دست رفتن اتصال (Attachment Loss) فاصله از یک نقطهی مرجع ثابت روی دندان (محل اتصال مینا و سمان) تا کف پاکت است. برخلاف عمق پاکت، این معیار تحت تأثیر تورم موضعی لثه قرار نمیگیرد و به همین دلیل شاخص دقیقتری برای سنجش میزان واقعی تخریب بافت نگهدارنده بهشمار میرود؛ همین معیار است که اساس تعریف پریودنتیت و تعیین Stage آن قرار میگیرد.
تحلیل استخوان به کاهش ارتفاع یا تراکم استخوان آلوئولار اطراف دندان اشاره دارد که معمولاً با رادیوگرافی ارزیابی میشود. این مفهوم را نباید با عقبرفتن لثه (که یک پدیدهی بافت نرم است و میتواند بدون هیچگونه بیماری پریودنتال فعال هم رخ دهد) یکی گرفت.
چرا دندان ممکن است در پریودنتیت لق شود؟
لقی دندان (Mobility) زمانی رخ میدهد که حمایت استخوانی و رباط پریودنتال اطراف ریشه به میزان قابلتوجهی کاهش یافته باشد؛ گاهی نیروهای اکلوزال یا ضربههای جویدنی نیز میتوانند بر میزان لقی مشاهدهشده اثر بگذارند. با این حال، لقی دندان بهخودیخود به معنای بیامید بودن آن دندان نیست. ارزیابی نهایی نیازمند بررسی مجموعهای از عوامل ، از جمله میزان حمایت استخوانی باقیمانده، علت دقیق لقی، و پاسخ به درمان اولیه ، توسط دندانپزشک است.
پریودنتیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص پریودنتیت هرگز بر پایهی یک علامت منفرد نیست، بلکه بر پایهی مجموعهای از یافتههای بالینی انجام میشود، از جمله:
- شرححال پزشکی و دندانی
- معاینهی پریودنتال کامل (پروبینگ پاکت در چند نقطهی هر دندان)
- ثبت خونریزی هنگام پروبینگ
- اندازهگیری سطح اتصال بالینی (CAL)
- بررسی عقبرفتن لثه، لقی دندان و درگیری فورکیشن
- بررسی پلاک و جرم دندان قابل مشاهده
- رادیوگرافی
طبق معیار بالینی پذیرفتهشده، تشخیص پریودنتیت زمانی مطرح میشود که از دست رفتن اتصال بیندندانی در حداقل دو دندان غیرمجاور دیده شود، یا از دست رفتن اتصال ۳ میلیمتر یا بیشتر همراه با عمق پاکت ۳ میلیمتر یا بیشتر در حداقل دو دندان مشاهده شود.
نقش رادیوگرافی: عکسهای دندان میتوانند الگو و میزان تحلیل استخوان، درگیری فورکیشن و برخی جزئیات تکمیلی را نشان دهند، اما جایگزین معاینهی بالینی نیستند؛ برای نمونه، رادیوگرافی بهتنهایی نمیتواند خونریزی فعال یا وضعیت التهاب لثه را نشان دهد. به همین دلیل ادعای «با یک عکس میتوان شدت بیماری را کامل تعیین کرد» نادرست است.
مراحل پریودنتیت (Staging) چیست؟
طبقهبندی معتبر و بهروز پریودنتیت، طبقهبندی مشترک آکادمی پریودانتولوژی آمریکا (AAP) و فدراسیون اروپایی پریودانتولوژی (EFP) است که در کارگاه جهانی سال ۲۰۱۷ تدوین و در سال ۲۰۱۸ منتشر شد و همچنان (بر اساس مرورهای علمی تا سالهای اخیر) چارچوب مرجع بالینی محسوب میشود. این طبقهبندی، بیماری را بر اساس شدت و پیچیدگی درمان (Stage) و سرعت پیشرفت (Grade) توصیف میکند:
- Stage I (اولیه): از دست رفتن اتصال بیندندانی ۱ تا ۲ میلیمتر؛ تحلیل استخوان محدود به یکسوم کرونالی ریشه؛ بدون از دست رفتن دندان بهعلت پریودنتیت.
- Stage II (متوسط): از دست رفتن اتصال ۳ تا ۴ میلیمتر؛ تحلیل استخوان همچنان در یکسوم کرونالی؛ بدون از دست رفتن دندان بهعلت پریودنتیت.
- Stage III (شدید): از دست رفتن اتصال ۵ میلیمتر یا بیشتر؛ تحلیل استخوان تا یکسوم میانی ریشه یا فراتر از آن؛ ممکن است تحلیل عمودی استخوان یا درگیری فورکیشن پیشرفته دیده شود؛ حداکثر تا ۴ دندان بهعلت پریودنتیت از دست رفته باشد.
- Stage IV (پیشرفته): ویژگیهای مشابه Stage III، همراه با پیچیدگی عملکردی بیشتر مانند نیاز به بازتوانی گستردهی دهانی، اختلال در جویدن یا جابهجایی/باز شدن دندانها؛ پنج دندان یا بیشتر بهعلت پریودنتیت از دست رفته باشد.
Grading چیست و چه فرقی با Stage دارد؟

اگر Stage نشاندهندهی «وضعیت فعلی» بیماری باشد، Grade برآوردی از سرعت پیشرفت بیماری و پروفایل بیولوژیک بیمار است:
- Grade A (پیشرفت کند): بدون شواهد از دست رفتن استخوان یا اتصال در طول پنج سال گذشته.
- Grade B (پیشرفت متوسط): کمتر از ۲ میلیمتر از دست رفتن استخوان یا اتصال در پنج سال.
- Grade C (پیشرفت سریع): ۲ میلیمتر یا بیشتر از دست رفتن استخوان یا اتصال در پنج سال.
سیگار کشیدن و کنترل قند خون در افراد دیابتی از عوامل تعدیلکنندهی مستقیم در تعیین Grade هستند؛ یعنی این عوامل نهتنها ریسک ابتلا را افزایش میدهند، بلکه در برآورد سرعت پیشرفت بیماری هم مستقیماً لحاظ میشوند.
آیا پریودنتیت قابل درمان است؟
پاسخ این سؤال نیازمند تفکیک دو مفهوم است: حذف کامل بیماری در برابر کنترل و پایدارسازی آن.
پریودنتیت یک بیماری مزمن است. هدف اصلی درمان، متوقفکردن پیشرفت تخریب بافتی و رساندن بیمار به وضعیت «کنترلشده» است نه لزوماً بازگرداندن کامل بافت ازدسترفته به حالت اولیه. در بسیاری موارد، پیشرفت بیماری با درمان مناسب متوقف میشود، اما بافت نرم و استخوانی که از پیش تحلیل رفته، همیشه بهطور کامل بازسازی نمیشود. به همین دلیل، سابقهی پریودنتیت معمولاً به معنای نیاز به پایش و مراقبت طولانیمدتتر نسبت به فردی است که هرگز به این بیماری مبتلا نشده. عبارتهای قطعی مانند «درمان دائمی و همیشگی» گمراهکننده هستند؛ توصیف دقیقتر، «کنترلپذیر بودن» بیماری با پیگیری مستمر است.
دندان مبتلا به پریودنتیت آیا قابل حفظ است؟
اصل کلیدی این است: پریودنتیت بهخودیخود به معنای کشیدن دندان نیست. اما پیشآگهی هر دندان باید جداگانه ارزیابی شود، بر اساس عواملی مانند:
- میزان حمایت پریودنتال باقیمانده
- درجهی لقی دندان
- درگیری فورکیشن
- آناتومی ریشه و رابطهی تاج به ریشه
- وجود پوسیدگی دندان یا آسیب ساختاری همزمان
- وضعیت اندودنتیک (عصب) دندان
- نیروهای اکلوزال وارد بر دندان
- کیفیت کنترل پلاک توسط بیمار و وضعیت سیگار کشیدن
- توانایی بیمار برای انجام درمان کامل و پیگیری بلندمدت
به همین ترتیب، عبارتهای افراطی در دو جهت نادرست هستند: نه «هر دندان مبتلا به پریودنتیت باید حفظ شود» درست است، و نه «هر دندان با پریودنتیت شدید باید کشیده شود». تصمیم نهایی وابسته به ارزیابی واقعی و اختصاصی همان دندان است.
درمان پریودنتیت چگونه انجام میشود؟

درمان بر اساس شدت بیماری (Stage)، سرعت پیشرفت (Grade)، عوامل خطر فردی و پیشآگهی هر دندان طراحی میشود و معمولاً بهصورت مرحلهای پیش میرود:
گام اول : آموزش و کنترل عوامل خطر: آموزش بهداشت دهان، اصلاح روش مسواکزدن و تمیزکاری بیندندانی، تشویق به ترک سیگار، و در بیماران دیابتی، هماهنگی برای بهبود کنترل قند خون.
گام دوم : درمان غیرجراحی هدفمند: پاکسازی حرفهای بیوفیلم و جرم زیر لثهای (اصطلاح بهروزتر آن «Subgingival Instrumentation» است؛ در گفتار روزمره به آن «جرمگیری و تسطیح سطح ریشه» گفته میشود). نکتهی مهم این است که پاکسازی معمول و دورهای دندان با درمان هدفمند پریودنتال یکسان نیست؛ درمان پریودنتال بر پایهی ارزیابی دقیق پاکتهای هر دندان انجام میشود.
گام سوم : درمان تکمیلی یا جراحی (در صورت نیاز): برای نواحیای که به گام دوم پاسخ کافی ندادهاند، ممکن است تکرار درمان زیر لثهای یا جراحی پریودنتال (جراحی دسترسی، اقدامات ترمیمی یا بازساختی) مطرح شود. این تصمیم به نوع و عمق نقص استخوانی، ناحیهی درگیر و پاسخ بیمار به درمان قبلی بستگی دارد؛ پریودنتیت شدید همیشه به معنای نیاز قطعی به جراحی نیست.
گام چهارم : نگهداری (Maintenance): ویزیتهای دورهای برای ارزیابی مجدد پاکتها، تقویت آموزش بهداشت دهان و پایش عوامل خطر. این گام بخش جداییناپذیر درمان است، نه یک مرحلهی جانبی پس از پایان کار ، چراکه بدون آن، احتمال بازگشت یا پیشرفت مجدد بیماری وجود دارد.
چرا نگهداری پس از درمان اهمیت دارد؟
پریودنتیت یک بیماری مزمن است که حتی پس از کنترل موفق، در صورت افت کیفیت بهداشت دهان یا بازگشت عوامل خطر (مانند از سرگیری سیگار یا بدترشدن کنترل دیابت) میتواند دوباره فعال شود. به همین دلیل، حتی بیمارانی که درمان اولیه را با موفقیت پشت سر گذاشتهاند، همچنان نیازمند معاینات دورهای و مراقبت پریودنتال حمایتی هستند تا وضعیت پایدار حفظ شود.
چگونه از پیشرفت یا عود پریودنتیت جلوگیری کنیم؟
مهمترین اقدامات پیشگیرانه عبارتاند از: کنترل روزانهی پلاک با مسواکزدن صحیح و تمیزکاری بیندندانی، ترک سیگار، مدیریت مناسب بیماریهای سیستمیک تأثیرگذار مانند دیابت، و انجام منظم معاینات و در صورت نیاز پاکسازی حرفهای دندان ، بهویژه برای افرادی که سابقهی قبلی بیماری لثه دارند. اقدامات خانگی هرگز نباید جایگزین ارزیابی و درمان حرفهای پریودنتال شوند.
چه زمانی باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟
مراجعهی معمول: در صورت خونریزی مکرر لثه، بوی بد دهان مداوم، تغییرات ظاهری لثه، یا سابقهی قبلی بیماری پریودنتال ، حتی بدون درد.
مراجعهی سریعتر: در صورت مشاهدهی لقی دندان، جابهجایی دندانها، تورم پایدار لثه، یا افزایش محسوس علائم.
مراجعهی فوری: در صورت تورم قابلتوجه، تب، درد شدید یا وجود چرک (نشانههای احتمالی آبسه).
مراجعهی اورژانسی: در صورت دشواری در تنفس یا بلع، یا تورم گستردهی صورت و گردن، این علائم نیازمند رسیدگی فوری پزشکی هستند.
جمعبندی
پریودنتیت یک بیماری پریودنتال با آسیب واقعی به بافتهای نگهدارندهی دندان است و نباید صرفاً بهعنوان «التهاب شدید لثه» سادهسازی شود. نبود درد، وجود بیماری را رد نمیکند و نباید تنها بر اساس خونریزی، عمق پاکت، لقی دندان یا ظاهر لثه، تشخیص یا پیشآگهی قطعی داد. تشخیص دقیق، تعیین Stage و Grade، و طراحی برنامهی درمانی مرحلهای، همراه با نگهداری بلندمدت، تنها از طریق معاینهی حضوری دندانپزشک امکانپذیر است.
سؤالات متداول درباره پریودنتیت
پریودنتیت چیست؟
پریودنتیت یک بیماری التهابی مزمن بافتهای نگهدارنده دندان است که با از دست رفتن اتصال بافتی و کاهش حمایت استخوانی اطراف دندان همراه میشود. پریودنتیت با ژنژیویت، که التهاب برگشتپذیر لثه بدون از دست رفتن اتصال بافتی است، تفاوت دارد.
تفاوت ژنژیویت و پریودنتیت چیست؟
مهمترین معیار افتراق این دو بیماری، وجود یا نبود از دست رفتن اتصال بالینی (Attachment Loss) است. ژنژیویت معمولاً با کنترل عامل ایجادکننده قابل برگشت است، در حالی که بافت و استخوان از دسترفته در پریودنتیت معمولاً بهطور کامل بازسازی نمیشوند.
آیا پریودنتیت درد دارد؟
نه همیشه. پریودنتیت ممکن است در مراحل اولیه و حتی در برخی موارد پیشرفته بدون درد قابلتوجه پیشرفت کند. بنابراین نبود درد بهتنهایی نمیتواند سلامت لثه را تأیید کند و نباید جایگزین معاینه دورهای دندانپزشکی شود.
پاکت لثه چیست؟
پاکت لثه یا پاکت پریودنتال، فضای غیرطبیعی یا افزایشیافتهای بین سطح دندان و بافت لثه است که عمق آن با استفاده از پروب پریودنتال اندازهگیری میشود. عمق پاکت بهتنهایی شدت بیماری را مشخص نمیکند و باید در کنار خونریزی هنگام پروبینگ، سطح اتصال بالینی و سایر یافتههای معاینه تفسیر شود.
تحلیل استخوان در پریودنتیت چیست؟
تحلیل استخوان به کاهش ارتفاع یا از دست رفتن استخوان آلوئولار اطراف دندان گفته میشود که معمولاً با بررسی رادیوگرافی ارزیابی میشود. تحلیل استخوان با عقبرفتگی لثه یکسان نیست؛ عقبرفتگی لثه مربوط به بافت نرم است، در حالی که تحلیل استخوان به کاهش حمایت استخوانی دندان اشاره دارد.
آیا پریودنتیت باعث لق شدن دندان میشود؟
در برخی موارد، زمانی که حمایت استخوانی و بافتهای نگهدارنده دندان به میزان قابلتوجهی کاهش پیدا کنند، ممکن است دندان لق شود. با این حال، لق شدن دندان بهتنهایی به معنای از دست رفتن قطعی آن نیست و وضعیت دندان باید بر اساس میزان حمایت باقیمانده و سایر یافتههای بالینی ارزیابی شود.
آیا پریودنتیت قابل درمان است؟
پریودنتیت یک بیماری مزمن است که با درمان مناسب میتوان آن را کنترل و از پیشرفت آن جلوگیری کرد. اگرچه بافت و استخوان از دسترفته همیشه بهطور کامل بازنمیگردند، هدف درمان، کنترل التهاب، متوقف کردن پیشرفت بیماری و حفظ دندانها و بافتهای باقیمانده در بلندمدت است.
مراحل پریودنتیت چیست؟
بر اساس طبقهبندی بینالمللی بیماریهای پریودنتال، پریودنتیت از نظر شدت و پیچیدگی درمان در چهار مرحله Stage I تا Stage IV طبقهبندی میشود. تعیین مرحله بر اساس عواملی مانند میزان از دست رفتن اتصال بالینی، تحلیل استخوان و پیچیدگی درمان انجام میشود.
Stage و Grade در پریودنتیت چه تفاوتی دارند؟
Stage بیشتر وضعیت فعلی بیماری، شدت آسیب و پیچیدگی درمان را توصیف میکند؛ در حالی که Grade برآوردی از سرعت پیشرفت بیماری و خطر پیشرفت آینده آن است. عواملی مانند سیگار کشیدن و دیابت کنترلنشده نیز میتوانند در تعیین Grade مورد توجه قرار گیرند.
پریودنتیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص پریودنتیت بر اساس مجموعهای از اطلاعات انجام میشود و به یک علامت منفرد محدود نیست. دندانپزشک معمولاً شرححال، معاینه کامل پریودنتال، عمق پاکتها، خونریزی هنگام پروبینگ، سطح اتصال بالینی، لقی دندان، درگیری فورکیشن و در صورت نیاز یافتههای رادیوگرافی را بررسی میکند.
درمان پریودنتیت چیست؟
درمان پریودنتیت بسته به شدت و مرحله بیماری متفاوت است و میتواند شامل آموزش بهداشت دهان و کنترل عوامل خطر، پاکسازی حرفهای و درمان زیر لثهای، درمانهای تکمیلی یا جراحی پریودنتال در موارد لازم و در نهایت مراقبت و نگهداری منظم باشد. هدف درمان، کنترل بیماری و حفظ ثبات بافتهای نگهدارنده دندان در بلندمدت است.
چگونه از پیشرفت پریودنتیت جلوگیری کنیم؟
کنترل روزانه پلاک، رعایت بهداشت دقیق دهان، ترک سیگار، مدیریت مناسب بیماریهای سیستمیک مانند دیابت و مراجعه منظم برای معاینه و مراقبت پریودنتال میتوانند به کنترل بیماری و کاهش خطر پیشرفت آن کمک کنند. افراد دارای سابقه پریودنتیت معمولاً به برنامه نگهداری و پایش منظم نیاز دارند.
